Θειωρυχεία

Δεν είναι εύκολο να επισκεφθεί κανείς το Παλιόρεμα, που σημαίνει αφιλόξενος ποταμός, περιτριγυρισμένο από άγρια βουνά και απότομα βράχια.

Αξίζει πάντως τον κόπο, όχι μόνο για το τοπίο και τις εγκαταστάσεις του ορυχείου θείου που έχουν σωθεί αλλά κυρίως για να εκτιμήσετε τις συνθήκες ζωής και εργασίας των εργαζόμενων που σήμερα θα τους θεωρούσε κανείς αληθινούς ήρωες.

Από τα μέσα του 19ου αιώνα ως τα μέσα του 20ου αιώνα, που κατασκευάστηκε αμαξιτή οδός, οι εργαζόμενοι παρέμεναν εκεί όλη τη βδομάδα. Το Σάββατο, μετά την εργασία περπατούσαν για ώρες για να φτάσουν στα σπίτια τους, όπως και την Κυριακή ή τη Δευτέρα το πρωί για να επιστρέψουν.

Τα πρώτα χρόνια ζούσαν σε σπηλιές και σε καλύβες, ως το 1937 που κατασκευάστηκαν καταλύματα που και πάλι δεν ήταν αρκετά. Λόγω των κακών συνθηκών ζωής, εργασίας, πληρωμών έγιναν πολλές φορές ξεσηκωμοί και απεργίες. Μόνο το 1952 οργανώθηκε ιατρική περίθαλψη και το 1960 έδωσαν σύνταξη προϋπολογίζοντας τα χρόνια εργασίας.

Υπήρχε ένα πρωτόγονο μπακάλικο όπου προμηθευόντουσαν φθηνά τρόφιμα χρησιμοποιώντας τοπικό νόμισμα δέκα μονάδων σε κέρματα, δείγματα των οποίων σώζονται μέχρι σήμερα στο Μεταλλευτικό Μουσείο του Αδάμαντα.

Η εργασία ήταν ανθυγιεινή, κυρίως μέσα στις στοές, όπου έκανε πολλή ζέστη, ήταν γεμάτο σκόνη και υπήρχε έλλειψη αερισμού. Αναφέρονται ασθένειες πνευμόνων, φυματίωση, τυφλώσεις και εργατικά ατυχήματα.

Πληροφορίες για χρήση θείου από την αρχαιότητα συναντάμε σε κείμενα του Ομήρου, Αριστοτέλη, θεόφραστου, Πλίνιου κ.α.

Το θείο χρησιμοποιούνταν για καθάρσεις, απολυμάνσεις, για θειάφισμα αμπελιών, στην ιατρική, για πολεμικούς σκοπούς (υγρό πυρ των Βυζαντινών), για θειαφόκερα που χρησίμευαν αντί για σπίρτα κ.α.

Η πιο παλιά πληροφορία για την εκμετάλλευση θείου στο νησί είναι του 5ου αιώνα π.Χ. κατά την κυριαρχία των Αθηναίων. Έχουν σωθεί καλούπια που φέρουν τη λέξη ΑΘΗΝΑΙΩΝ. Ο Πλίνιος λέει ότι οι Ρωμαίοι θεωρούσαν το Μηλέικο θείο εξαιρετικής ποιότητας και το χρησιμοποιούσαν κυρίως στην ιατρική.

Η εξόρυξη συνέχισε ακόμα και κατά την Τουρκοκρατία, παρ’ όλο που λόγω των φόρων που ζητούσαν οι Τούρκοι, απέφευγαν τη χρησιμοποίηση των πλουτοπαραγωγικών πόρων του νησιού.

Θείο υπήρχε σε πολλά μέρη. Αλλά η συστηματική εκμετάλλευση έγινε από το 1862 στο Παλιόρεμα προς τα ΝΑ του νησιού.

Στην αρχή εργάστηκαν διάφοροι ιδιώτες, ως το 1928 που δημιουργήθηκε η εταιρία «Θειωρυχεία Μήλος». Κατά τη διάρκεια του Β’ Παγκοσμίου πολέμου οι Γερμανοί διέταξαν συνέχιση των εργασιών και προμήθευαν εκείνοι τα αναγκαία καύσιμα και εκρηκτικά.

Μετά τον πόλεμο έγιναν ανακαινίσεις, τότε χρησιμοποιήθηκε μια πρωτοποριακή μέθοδος εμπλουτισμού χάρις στην οποία η παραγωγή έφτασε να αποδίδει 99,5% καθαρό θείο (μέθοδος Σβορώνου).

Στα τέλη του 19ου αιώνα γινότανε εξαγωγή τεράστιων ποσοτήτων στη Γαλλία όπου χρησιμοποιείτο για θειάφισμα των αμπελιών, παρόμοια όπως γίνεται στην Ελλάδα ως σήμερα.

Κατά μέσο όρο απασχολούνταν 220-300 εργαζόμενοι. Μέση ετήσια παραγωγή αναφέρεται 2000 τόνοι. Συνολικά εξήχθησαν 125.000 τόνοι. Η Αγροτική τράπεζα όριζε την τιμή & διέθετε το θείο στους Αγροτικούς Συνεταιρισμούς.

Στην περιοχή υπήρχαν: εγκατάσταση παραγωγής ηλεκτρικού ρεύματος, γραφεία, σχεδιαστήριο, χημείο, σπαστήρες και μύλοι κονιορτοποίησης, φούρνος, ξυλουργείο, μπακάλικο, καταλύματα, αποθήκες.

Το υλικό εξαγότανε από βαθιές γαλαρίες (στοές) κάτω από το βουνό, με βαγονέτα οδηγούνταν στην κορυφή (οι ράγες σώζονται ακόμα) και από εκεί ψηλά έπεφτε με δύναμη στους σπαστήρες, κονιορτοποιούνταν και σε συνέχεια περνούσε από ατμό υπό πίεση για να ρευστοποιηθεί. Μετά τοποθετούνταν σε καλούπια για να κρυώσει με χρήση θαλάσσιου νερού και να στερεοποιηθεί και ακολουθούσε συσκευασία και μεταφορά.

Το 1958 οι ΗΠΑ εξήγαγαν στη διεθνή αγορά μεγάλες ποσότητες θείου σε χαμηλή τιμή. Λίγο αργότερα δε, άρχισε η παραγωγή τεράστιων ποσοτήτων θείου σαν κατάλοιπο μετά την κατεργασία του πετρελαίου. Έτσι αρχικά μειώθηκε η παραγωγή και γρήγορα αναγκάστηκαν να σταματήσουν τις εργασίες. Η περιοχή έμεινε τελικά εγκαταλειμμένη και οι περίοικοι πήραν ότι κινητό μπορούσαν να μεταφέρουν.

Σώθηκαν τα κτίσματα, υπολείμματα βαρέων μηχανημάτων, στοές, σπηλιές-κατοικίες, γεφυρούλες, αποθήκες και κομμάτια γερανού πλάι στη θάλασσα όπου υπήρχε μώλος φόρτωσης. Το 2001 η περιοχή με τις εγκαταστάσεις πουλήθηκε σε ιδιώτη.

Θεωρείται αξιόλογο βιομηχανικό μνημείο και τελευταία συζητούνται απόψεις για συντήρηση, διάσωση και μετατροπή του χώρου σε Μουσείο Βιομηχανικής κληρονομιάς.